Physica: Bitkiler ve Reçeteler

₺324,00

Kadim Ecza, Mizaçlar ve Sağaltım Külliyatı

RAHİBE HILDEGARD VON BINGEN

14,8x20cm. 100s.

25 Kasım 2026 dan itibaren kargolanır…

Orta Çağ mistisizmi ve tıbbının en önemli eserlerinden biri olan Bingenli Rahibe Hildegard’ın Physica külliyatı, kadim ecza bilgeliğini Türkçe okurla buluşturuyor.
PHYSICA: Bitkiler ve Reçeteler (Kadim Ecza, Mizaçlar ve Sağaltım Külliyatı), XII. yüzyılda kaleme alınan eserin ilk ve en kapsamlı bölümü olan iki yüz otuz maddelik “Bitkiler” kitabını eksiksiz bir taksonomik bütünlükle sunuyor. Şenol Erdoğan’ın hazırladığı ve Taylan Onur’un Latince aslından çevirdiği bu eser; doğa ile insan bedeni arasındaki “makrokozmos-mikrokozmos” bağını ve bitkilerdeki kutsal yaşam enerjisini (viriditas) merkeze alıyor.
Eserde Neler Bulacaksınız?
• 230 Kadim Madde ve Reçete: Tahıllardan egzotik baharatlara, şifalı otlardan reçine ve ağaç mantarlarına kadar geniş bir doğa atlası.
• Mizaç ve Element Teorisi: Maddelerin sıcak, soğuk, yaş ve kuru niteliklerinin insan vücudundaki dört temel sıvı (hılt) üzerindeki etkileri.
• Orta Çağ Sağaltım Teknikleri: Buhar banyolarından kızgın demir uygulamalarına, yakılardan şaraplı iksirlere kadar tarihsel uygulama protokolleri.
• Kapsamlı Dizinler: Araştırmacılar ve meraklılar için Latince-Türkçe madde dizini, kavramlar sözlüğü ve rahatsızlıklara göre uygulama alanları indeksi.
Not: Bu çalışma, Orta Çağ tıp tarihi ve ekoloji anlayışını inceleyen akademik ve kültürel bir kaynak niteliğindedir; içerdiği reçeteler modern tıbbi tedavi amacı taşımaz…

BİYOGRAFİ, TEOLOJİK KOZMOLOJİ VE ÇEVİRİ METODOLOJİSİ

Orta Çağ tıbbının ve mistisizminin en anıtsal yapıtlarından biri olan Physica, kozmik felsefe ile ampirik eczasının evrensel sentezidir. İlk Alman mistiklerin en önemlisi olan Bingenli Hildegard; bir peygamber, şair, oyun yazarı, müzisyen, hekim ve siyasi ahlakçı olarak oldukça üretken eserler verdi. Kendi döneminde hem dünyevi hem de ruhani açıdan muazzam bir nüfuz sahibi olan olağanüstü bir kadındı. Hildegard, 1098 yılında Mainz piskoposluğuna bağlı Bockelheim’da, Nahe nehri kıyısında dünyaya geldi. Babası Hildebert, Spanheim kontu Meginhard’ın hizmetinde bir şövalyeydi. Çocuk, henüz altı yaşındayken ömrünün sonuna kadar devam edecek olan dini rüyetleri (vizyonları) görmeye başladı. İki yıl sonra Kont Meginhard’ın kız kardeşi Jutta’nın bakımına teslim edildi. İkisi, Disibodenberg’de Aziz Disibode tarafından kurulan manastırın hemen yanındaki küçük bir kulübede yaşadılar. Hastalıklı bir çocuk olmasına rağmen Hildegard, Jutta’nın gözetiminde eğitimine devam etti; Latince okumayı ve ilahi söylemeyi öğrendi. On beş yaşında, Jutta’nın münzevi hanesinde rahibe cübbesini giydi. Bu hane, Saint Benedict Tüzüğü’nü takip eden bir topluluk haline gelecek kadar çok takipçi çekmişti. Jutta 1136’da öldüğünde, otuz sekiz yaşındaki Hildegard topluluğun başrahibesi oldu.

Rüyetleri devam ettikçe, bunlara dair haberler günah çıkardığı rahip Godfrey’e ve Godfrey’in başrahibi Conon’a ulaştı. Conon bunları Mainz başpiskoposunun dikkatine sundu. Başpiskopos, ilahiyatçılarıyla birlikte bu rüyetleri inceledi ve bunların ilahi esinle gerçekleştiğine, Hildegard’ın bunları yazıya geçirmeye başlaması gerektiğine karar verdi. 1141 yılında, 1141 ile 1151 yılları arasında kaleme aldığı ana eseri Scivias (Yolları Bil) üzerinde çalışmaya başladı. 1147’de Papa III. Eugenius bölgeye geldiğinde, Mainz başpiskoposu Hildegard’ın rüyetlerini ona iletti. Papa bunları incelemek üzere bir komisyon görevlendirdi; komisyondan olumlu bir rapor aldı ve Hildegard’a Kutsal Ruh’un kendisine ilham ettiği her şeyi yazma yetkisi verdi. Bu şöhret, Hildegard’ın Disibodenberg’deki topluluğunun büyümesine sebep oldu; öyle ki manastırını Bingen yakınlarındaki Rupertsberg’e taşıması gerekti. Bu gelişme, önemleri Hildegard’ın büyüyen ününe bağlı olan Aziz Disibode rahipleri tarafından hoş karşılanmadı. Ancak 1147 ile 1150 yılları arasında bir tarihte Hildegard ve topluluğu, Bingen yakınlarındaki harap bir kiliseye ve tamamlanmamış binalara yerleşti. Hildegard, giderek daha fazla insanı çekmeye devam eden büyük ve kullanışlı bir manastırın inşasını sağladı. Batı Avrupa’daki geniş çaplı seyahatleri dışında Bingen’de yaşadı, yazılarının çoğunu burada tamamladı ve 17 Eylül 1179’daki ölümüne kadar başrahibelik görevini sürdürdü. Manastır kilisesine gömüldü; rölikleri, manastırın İsveçliler tarafından yıkıldığı ve röliklerinin Eibingen’e taşındığı 1632 yılına kadar orada kaldı.

Olağanüstü derecede enerjik ve bağımsız zihne sahip bir kadın olan Hildegard, son derece üretken bir şekilde yazdı. Scivias, Hildegard’ın üç mistik eserinin ilkidir ve onun evren, makrokozmos ve mikrokozmos teorisi, insanın yapısı, doğum, ölüm ve ruhun doğası hakkındaki görüşlerini geliştirir. Bu eserler ayrıca Yaratılış’ta, Kurtuluş’ta ve Kilise’de Tanrı ile insan arasındaki ilişkileri ele alır. Scivias’taki yirmi altı rüyetin sonuncusu, bugüne kadar keşfedilmiş en eski ayinsel-ahlak oyunu olan Ordo Virtutum’u içerir. 1158 ile 1163 yılları arasında yazılan Liber Vitae Meritorum (Hayatın Mükâfatları Kitabı), bizi Tanrı’dan ayıran zayıflıkların bir incelemesidir ve çeşitli günahların erdemlerle ilişkisi üzerine kaleme alınmış psikolojik açıdan yoğun bir eserdir. Hildegard’ın 1163 ile 1173 yılları arasında kaleme aldığı üçüncü mistik kitabı Liber Divinorum Operum Simplicis Hominis (Yalın Bir İnsanın İlahi İşleri Kitabı), yaratılışın birliği konusunu işler. Hildegard’ın kendisi makrokozmos ve mikrokozmos terimlerini kullanmaz; ancak ilahiyat inançlarını, evrenin unsurlarına ve insan vücudundaki yapılara dair bilgisiyle tek bir büyük bütün halinde sentezlemeyi başarır. Bu eser sıklıkla kendi döneminin biliminin özü (epitom) olarak kabul edilir. Son olarak, Hildegard’ın tıp ve doğa bilimleri üzerine vizyoner yazıları Scivias ile Liber Vitae Meritorum arasına düşer. Ancak bu yazılar, insanın ve dünyanın tıbbi ve kozmik karşılıklı ilişkisini çok daha ayrıntılı bir şekilde ele aldığı Liber Divinorum Operum’un yapısal bir özeti niteliğindedir.

Hildegard, 1151 ile 1158 yılları arasında Subtilitatum Diversarum Naturarum Creaturarum (Çeşitli Doğal Varlıkların İncelikleri Üzerine) adlı tıbbi eserini kaleme aldı. Bu eserin orijinali henüz bulunamamıştır, ancak şu bölümleri günümüze ulaşmıştır: Liber Simplicis Medicinae veya Physica (Basit Tıp Kitabı veya Tıp) ve Liber Compositae Medicinae veya Causae et Curae (Bileşik Tıp Kitabı veya Nedenler ve Tedaviler). Causae et Curae, ilk kez 1859’da Carl Jensen tarafından Kopenhag’daki Kraliyet Kütüphanesi’nde bulunan 13. yüzyıldan kalma bir el yazmasında korunmuştur. İlk bölümü bitkiler üzerine olan Physica ise beş el yazmasında ve üç fragmanda (Wolfenbüttel, Floransa, Roma, Paris, Brüksel el yazmaları ile Bern, Freiburg ve Augsburg fragmanları) muhafaza edilmiştir. Metnin bütünlüğü bu nüshalar arasında özenle korunmuştur. Physica ayrıca 1533’te Strasburg’da J. Scott tarafından basılan erken dönem basılı bir nüshayla da günümüze ulaşmış; bu nüsha J. P. Migne’in S. Hildegardis Abbatissae Opera Omnia (Paris: 1882) içindeki Latince metne temel oluşturmuştur. Metnin “Bitkiler” bölümünün tercümesinde bu Latince kaynak esas alınmıştır. Tam Physica dokuz kitaptan oluşur: Bitkiler, Elementler, Ağaçlar, Taşlar, Balıklar, Kuşlar, Hayvanlar, Sürüngenler ve Madenler. İlk kitap, bitkilerin tıbbi kullanımlarına dair iki yüz otuz bölüm içerir. Bu kapsamlılık, Hildegard’ın şifalı bitkilere özel bir ilgi duyduğunu ve tıp pratiği yaptığını gösterir. Kullandığı bitkiler genellikle ormanlardan toplanabilecek ya da manastır bahçesinde yetiştirilebilecek türdendir; zencefil, karabiber, günlük ve şeker gibi egzotik malzemelerin ise satın alınması gerekiyordu.
Hildegard’ın doğa ve insan gövdesi arasında kurduğu makrokozmos-mikrokozmos köprüsü, yüzyıllar boyunca felsefi teoriler ile pratik reçetelerin ayrı katmanlar olarak okunması sebebiyle parçalı bir algıya mahkûm kalmıştı. Bu çalışma, tarihsel kopuklukları gidererek eserin entelektüel omurgasını sarsılmaz bir taksonomik bütünlük içinde yeniden inşa etmektedir. Hildegard, bitkileri tarif etmeye pek girişmez ve bitkilerin kullanımlarının arkasındaki tıbbi ve fizyolojik teorileri varsayar. Bununla birlikte yaratılmış şeylerin dört elementin (sıcak, soğuk, yaş, kuru) karışımlarından oluştuğuna dair geleneksel görüşü takip eder. Elementleri, kökenini Tekvin’den alan ve dünyadaki her şeyin insanların kullanımı için oraya konulduğunu savunan ilahiyat anlayışıyla birleştirir. Elementlerin ve bunlara karşılık gelen hümörlerin (vücut sıvılarının -hıltlar) dengesi insanlarda sağlığı belirlediğinden, bitkilerin elementel niteliklerini bilmek önemliydi. İnsanlar böylece hümör dengesine göre bitkilerin etkilerini belirleyebiliyorlardı. Hildegard’ın bitkiler hakkında verdiği en önemli bilgi, tıbbi amaçlar açısından en büyük önemi taşıyan zıt nitelikler olan sıcak mı yoksa soğuk mu olduklarıdır. Maddelerin hemen ardına eklenen şifa reçeteleri ve uygulama protokolleri; kızgın demir batırmadan kül suyu banyolarına kadar uzanan kadim Orta Çağ cerrahi-terbiye tekniklerini ampirik bir dille gün yüzüne çıkarmaktadır. Böylece teorik kozmoloji ile pratik şifa sanatı tek bir gövdede birleşerek Hildegard von Bingen’in tıp felsefesini anıtsal görkemine ulaştırmaktadır.

Hildegard, kendi manastırındaki rahibeler için ilahiler ve kantikler yazdı; şarkılarını Symphonia Harmoniae Caelestium Revelationum başlıklı bir döngüde topladı. Ayrıca elli alegorik vaaz, iki aziz yaşamı kaleme almış ve kendi eğlencesi için 900 kelimelik Lingua Ignota adını verdiği kendine ait bir dil icat etmiştir. Hildegard’ın mektuplaşmaları çok kapsamlıydı; papalara, krallara ve imparatorlara yazılmış mektupları döneminin tarihine ilişkin önemli siyasi ve kilise bilgilerini gözler önüne serer. Dört papaya (III. Eugenius, IV. Anastasius, IV. Adrian ve III. Alexander) ve iki imparatora (III. Conrad ile Frederick Barbarossa), İngiltere’de II. Henry’ye ve kraliçesi Eleanor’a yazmıştır. Flanders kontu Philip’e haçlı seferi öncesi tavsiyeler vermiş, Mainz başpiskoposuyla sürekli iletişim halinde kalmıştır. Hildegard’ın berrak zekâsı, siyasi durumdaki suistimallerin ve din adamlarının yozlaşmış yönetiminin Almanları çileden çıkardığını belirterek, bu durumun nihayetinde Reformasyon veya Otuz Yıl Savaşları gibi bir olayla alevler içinde kalacağını öngörmüştü.

KÜLLİYATIN MİMARİ VE MEDİKAL YAPISI

Hildegard doktrininde bitkilerin yeşil kanında atan viriditas (Tanrısal yaşam enerjisi) ile insan organizmasının motor sistemleri hücresel düzeyde birbirine geçmektedir. Külliyatın anıtsal mimarisi boyunca teorik kozmoloji ile pratik şifa sanatı tek bir gövdede birleşirken, yeryüzünün ve gökyüzünün elementel nitelikleri insan bünyesindeki marazları çözmek üzere ampirik bir dille sunulur:
• Tahılların ve Temel Besinlerin Terbiyesi: Buğdayın akıl sağlığını geri getiren sıcak baş yakılarından, çavdar ekmeğinin beden yumrularını emen termal gücüne; arpa sularının eriyen dokuları sıkılaştıran banyolarından, kavuzlu buğdayın hücresel onarım macunlarına uzanan dipten gelen bir kuvvet sinir ağlarını sarar.
• Egzotik Baharatların ve Doğu Eczasının Kudreti: Havlıcanın akciğer çeperindeki çürümeyi durduran ve dalağı istila eden kara safrayı dağıtan kışlık hamur reçetelerinden, zencefilin uyku perdelerini aralayıp gözleri canlandıran iksirlerine; kübebenin idrak odalarını aydınlatan keskin aromatik hararetinden, karanfilin kemik iliğine işleyen ve gut hastalığını başlangıç safhasında felç eden büzücü kalkanına uzanan yakıcı bir söküm mekanizması devreye girer.
• Zehirli Bitkilerin ve Yabanıl Sarmaşıkların Koruyucu Dönüşümü: Ban otunun sarhoşluk buharlarını alından söküp atan soğuk pınar sargılarından, solucan otunun adet tıkanıklıklarını parçalayan çift aşamalı sauna ve baharatlı şarap ritüellerine; yabani mercanköşkün cüzzam yaralarını deriden kazıyan sauna kürlerinden, ugeranın siğilleri ve sert çıbanları eriten zeytinyağlı ve sirkeli solüsyonlarına kadar uzanan hırçın doğa güçleri, kadim Orta Çağ cerrahi-terbiye teknikleriyle evcilleştirilir.
• Ağaç Mantarları, Reçineler ve Doğal Elementlerin Akustiği: Badem, kayın, söğüt ve armut ağaçlarının kabuklarında yeşeren mantarların göz akı perdelerini un ufak eden kuş tüyü protokollerinden, gebe kadınların doğum sancılarını içeriden yumuşatan kayın mantarı özlerine; mür reçinesinin büyü ve kâbusları bedenden süpüren som altın elementli koruma ritüellerinden, akgünlüğün nane ile birleşip mide sıtmalarını göbekten söndüren yakılarına kadar uzanan monolitik bir şifa kılavuzu kurulur.
• Kapanış Sütunları: Keten tohumunun böğür sancılarını çözen geyik ilikli tutkal merhemlerinden, balsam otunun cinnet ve akıl tutulmalarını dindiren soğuk şerbetlerine; karayılan otunun ruhsal daralmaları dağıtan şarap demlemelerinden, eğir kökünün sesi açan pastillerine ve nihayet; kızıl civanperçeminin ağır kanamaları durduran sargıları ile çöven otunun cildi uyuz ve lekelerden arındıran köpüklü yıkamalarına uzanan kesintisiz bir düzen örülür.
Ham olanın tuzla, sirkeyle, ateşle ve kızgın demir reaksiyonlarıyla terbiye edildiği bu metin, taksonomik kilitlerin zorla açıldığı ve insanın kendi toprağına geri çağrıldığı bir Orta Çağ ekoloji atlasıdır.

LİNGUİSTİK NOTLAR VE ÇEVİRİ METODOLOJİSİ ÜZERİNE

Physica’da Hildegard, bitkileri adlandırmak için Yüksek Orta Almanca halk dili terimlerini kullanır. Bu terimleri mevcut sözlüklerde bulmak kolay değildir; şifalı otların isimleri yerden yere ve zamandan zamana değişiklik gösterir. O dönemdeki özdeş bir isim, bugün aynı ismi taşıyan bitkiyle eşleşmeyebilir. Bu nedenle, Hildegard’ın sistemindeki şifalı bitkiler kişisel hastalık veya sağlık sorununa doğrudan uygulanmak üzere tasarlanmamıştır. Bir diğer zorluk da Hildegard’ın farklı hastalıkları tanımlamak için aynı kelimeyi kullanmasıdır. Örneğin gicht kelimesini damla hastalığı (gut), artrit, romatizma, lumbago ve siyatik dâhil olmak üzere çeşitli rahatsızlıkları kapsayacak şekilde kullanır; metinde hangi spesifik rahatsızlığı kastettiği her zaman açık olmadığından bu terim istikrarlı bir şekilde “damla hastalığı” olarak çevrilmiştir. Ayrıca el yazması geleneğinin özgün yapısını bozmamak adına, orijinal Latince metinde farklı bağlamlarda tekrar eden madde başlıkları (örneğin şerbetçiotu, keten ve yabani marul gibi) iki yüz otuz maddelik dizin sırası içinde korunmuştur.

Benzer şekilde Hildegard, kelime anlamıyla “yeşillik/yeşerme”, sembolik olarak ise büyüme veya yaşam ilkesi anlamına gelen Latince viriditas kelimesini kullanır. Türkçe dilinde tam bir sözcük karşılığı bulunmadığı için bu kavram orijinal felsefi kimliğiyle korunmuştur. Hildegard’a ve döneminin diğer düşünürlerine göre, Tanrı’dan gelen yaşam bitkilere, hayvanlara ve değerli taşlara aktarılırdı; insanlar da bunları tüketerek ya da edinerek viriditas kazanırdı. İnsanlar daha sonra erdemler aracılığıyla viriditas yayardı; varlık zincirindeki önemleri de buradan gelmekteydi. Kavramın barındırdığı felsefi, tıbbi ve teolojik katmanlar tek bir kelimeyle karşılanamadığından, eserin entelektüel omurgasını sarsmamak adına bu terimin aynen kullanılması bir mecburiyet halini almıştır. Son olarak, bu metin Latince aslına sadık, okunabilir bir üslup yakalamayı hedefleyen doğru bir çeviridir.

İNSANIN YARATILIŞI VE DOĞANIN DÜZENİ

İnsanın topraktan yaratılışı sırasında tüm elementler onun emrindeydi. İnsanın canlı olduğunu bildikleri için onun tüm eylemlerinde onunla çalışırlardı, insan da onlarla çalışırdı. Ve toprak; insanların soyuna, doğasına, örf ve adetlerine uygun olarak viriditas fışkırtırdı. Nitekim toprağın, insanların ruhani ihtiyaçlarına ulaşan yararlı otları olduğu gibi, insanların yararsız ve şeytani yollarını yansıtan yararsız otları da vardır. Bazı otlar besleyicidir ve insanın etine karışırlar. Meyve veren ağaçların yeni türeyen ve akan özsuyu insanın kanına; toprağın taşları insanın kemiklerine, nemi ise kemiklerin iliğine benzetilebilir. Toprağın örttüğü taşlar el ve ayak tırnaklarına karışır. Bazı otlar havada yetişir; bunlar hafif ve sindirim açısından zengindir, insanın saçına karışır. Bazı diğer otlar ise rüzgârdandır; bunlar kuru ve sindirim açısından ağırdır, insanın terine karışır. Ancak yenmemesi gereken yararsız otların suyu zehirlidir, insanın atıklarına benzetilebilir.
Toprağın teri yararsız otları meydana getirirken, nemi yenilebilen yararlı otları, suyu ise asmalarını üretir. İnsanın emeğiyle ekilen otlar evcil bir hayvana benzer; sürüldüğü ve yetiştirildiği için sularının acılığı ve sertliği kültüre edilme esnasında azaldığından yiyecek ve içecekte yararlıdır. Ancak insanın çalışması dışında kendiliğinden düşen tohumdan çıkan otlar vahşi bir hayvan gibi yükselir; ölçülü beslenen biri bunları yememelidir, fakat bunlardan bazıları şifa sanatı sayesinde sağlıksız hümörleri dizginleyebilir. Her ot ya sıcaktır ya da soğuktur; sıcaklık ruhu, soğukluk ise bedeni simgeler. Otlar tamamen sıcaksa hiçbir soğukluk onların yararlılığına karşı duramaz; tamamen soğuksalar yararsız olabilirler, çünkü sıcak şeyler soğuğa, soğuk şeyler de sıcağa direnir. Bazı otlar en keskin kokuların sertliğine sahiptir, kötü ruhlar bunlardan hoşlanmaz. Fakat spumam elementorum barındıran bazı otlar da vardır ki şeytan bunları sever ve bunlara karışarak insanları kandırır.

UYARI

Bu kitapta yer alan metinler, Bingenli başrahibe Hildegard von Bingen’in XII. yüzyılda kaleme aldığı Subtilitatum Diversarum Naturarum Creaturarum (Çeşitli Doğal Varlıkların İncelikleri Üzerine) adlı anıtsal çalışmasının (“Physica” Külliyatı) özgün çevirisidir. Eserde sunulan mizaç teorileri (sıcak, soğuk, yaş, kuru), zararlı hıltların (safra, balgam, kara safra) tasfiyesi ve dondurucu elementel niteliklere dair formülasyonlar, tamamen Orta Çağ teolojik kozmolojisi ile ampirik ecza geleneğine ait tarihsel, felsefi ve antropolojik dokümanlar niteliğindedir.
Külliyatta adı geçen; Ban Otu (Hyoscyamus niger), Güzelavrat Otu (Atropa belladonna), Baldıran (Conium maculatum), Adamotu (Mandragora officinarum), Kırlangıçotu (Chelidonium majus), Avrupa Azaban Otu (Asarum europaeum), Acı Çiğdem (Colchicum autumnale) ve Sütleğen (Euphorbia) türleri ile muhtelif yabanıl sarmaşıklar ve reçineler; modern klinik farmakoloji ve toksikoloji biliminde “Ölümcül Zehirli Bitkiler” sınıfının monolitik sütunlarıdır. Bu bitkilerin ihtiva ettiği tropan alkaloidleri (atropin, skopolamin, hiyosiyamin), koniin ve kolşisin molekülleri ile korozif lateks salgıları merkezi sinir sistemini, motorik ağları ve hücresel lipid zarlarını doğrudan felç etme potansiyeline sahiptir.
Tarihi metinde geçen harici “yağ merhemi”, “özsu ovması”, “şakak sargısı” veya “sauna buharı” gibi cerrahi-terbiye protokolleri, bu ölümcül alkaloidlerin ciltteki gözeneklerden ve açık yaralardan süratle emilerek sistemik zehirlenmeye, ağır deliryum nöbetlerine, körlüğe ve kardiyak arreste (kalp durması) yol açmasını engellemez. Geleneksel tıp metinlerindeki “bitki dumanı”, “panzehir iksiri” ya da “kusturucu lapa” tarifleri ampirik birer inanç hafızası olup, modern tıbbi geçerliliğe sahip değildir.

YAYINCI/EDİTÖRÜN UYARISI
Kitap boyunca dökülen hiçbir şifa reçetesi, bitkisel lapa, ham yağ ekstraksiyonu veya uygulama protokolü asla evsel ortamlarda denenmemeli, cilde sürülmemeli, yutulmamalı ve dahili/harici bir tedavi aracı olarak kullanılmamalıdır. Bu eser, insanın kendi toprağı ve doğa tarihiyle kurduğu kadim linguistik ve ekolojik bağı inceleyen akademik, edebi ve kültürel bir artefakt olarak yayımlanmıştır. Metinlerin kontrolsüzce uygulanmasından doğabilecek her türlü biyolojik, nörolojik ve hukuki sorumluluk bütünüyle uygulayıcıya aittir.